Fróðleikur

Englafjárfestingar 101: Áreiðanleikakönnun

Englafjárfesting er fjárfesting einstaklings í ungu, óskráðu fyrirtæki sem er yfirleitt á fyrstu stigum vaxtar.

27. október 2026

Áreiðanleikakönnun: Hvað þarf að skoða áður en fjárfest er?

Þegar fjárfestir hefur kynnt sér fyrirtæki, metið tækifærið og skoðað verðmat og fjárfestingarkjör kemur að næsta skrefi: að sannreyna upplýsingarnar sem fjárfestingarákvörðunin byggir á.

Þar kemur áreiðanleikakönnun (e. due diligence) til sögunnar.

Markmiðið er ekki að finna eitthvað að fyrirtækinu eða ganga út frá því að upplýsingar séu rangar. Áreiðanleikakönnun snýst um að skoða mikilvægustu forsendurnar nánar, sannreyna lykilupplýsingar og öðlast betri skilning á þeirri áhættu sem fylgir fjárfestingunni.

Í ungu fyrirtæki verður alltaf einhver óvissa. Markmiðið er því ekki að eyða henni, heldur að vita hvar hún liggur og hvað fjárfestirinn er í raun að taka afstöðu til.

Byrjaðu á því sem skiptir mestu máli

Öll atriði skipta ekki jafn miklu máli.

Áður en farið er yfir skjöl, samninga og tölur er gagnlegt að spyrja:

Hvaða forsendur þurfa að standast til þess að fjárfestingartækifærið sé það sem það virðist vera?

Ef verðmæti félagsins byggist að miklu leyti á ákveðinni tækni eða hugverki þarf til dæmis að vera ljóst hver eigi réttindin að tækninni eða hugverkinu. Ef vaxtaráætlunin byggist á stórum viðskiptavini þarf að kanna hvers eðlis það samband er. Ef helsti styrkur félagsins er teymið skiptir máli að lykilfólkið sé raunverulega skuldbundið félaginu.

Áreiðanleikakönnun ætti því ekki aðeins að vera staðlaður gátlisti. Hún þarf sérstaklega að beinast að þeim atriðum sem geta haft mestu áhrifin á verðmæti félagsins og áhættu fjárfestingarinnar.

Félagið og eignarhaldið

Gott er að byrja á grunninum.

Hverjir eiga félagið og hvernig skiptist eignarhaldið? Eru hlutir og réttindi rétt skráð? Hafa verið gefnir út kaupréttir eða gefin loforð um eignarhluti? Eru aðrir samningar eða réttindi til staðar sem gætu haft áhrif á eignarhaldið síðar?

Einnig gæti þurft að skoða samþykktir félagsins, hluthafasamkomulag og önnur ákvæði sem hafa áhrif á réttindi nýrra fjárfesta.

Markmiðið er einfalt: að skilja hver á hvað og hvaða réttindi og skuldbindingar fylgja eignarhaldinu.

Fjárhagurinn: Passa tölurnar við söguna?

Ungt sprotafyrirtæki hefur oft stutta rekstrarsögu og takmarkaðar tekjur. Það þýðir þó ekki að fjárhagsupplýsingarnar skipti litlu máli.

Meðal þess sem vert er að skoða eru:

  • tekjur og þróun þeirra
  • helstu kostnaðarliðir
  • skuldir og aðrar fjárhagslegar skuldbindingar
  • lausafjárstaða
  • hversu lengi núverandi fjármagn dugar
  • fjárþörf næstu mánuðina

Mikilvæg spurning er hvort tölurnar styðji þá mynd sem dregin hefur verið upp af félaginu.

Ef til dæmis talað er um mikinn vöxt er nauðsynlegt að skilja hvernig hann birtist í sölu, notkun, viðskiptavinum eða öðrum viðeigandi mælikvörðum.

Markmiðið er ekki endilega að sjá fullkominn rekstur, heldur að tölurnar og frásögnin segi sömu sögu.

Teymið

Á fyrstu stigum getur stór hluti af verðmæti félagsins legið í fólkinu sem stendur að baki því.

Þess vegna skiptir máli að skilja hvernig teymið er byggt upp:

  • Hverjir eru lykilaðilar?
  • Hverjir starfa við félagið í fullu starfi?
  • Hvernig skiptist eignarhaldið milli stofnenda?
  • Eru ráðningar- og verktakasamningar til staðar þar sem það á við?
  • Er mikilvæg þekking bundin við einn einstakling?
  • Hvaða þekkingu eða hæfni vantar enn í teymið?

Það er ekki endilega veikleiki að lítið sprotafyrirtæki sé ekki með öll hlutverk fullmönnuð. Miklu skiptir að stofnendur átti sig á því hvað vantar og hafi trúverðuga sýn á hvernig byggja eigi teymið upp til framtíðar.

Viðskiptavinir og markaður

Þegar félag segir frá miklum áhuga á markaði er mikilvægt að skilja hvað felst í honum.

Það er til dæmis munur á:

  • greiðandi viðskiptavini
  • endurteknum viðskiptum
  • prufuverkefnum
  • viljayfirlýsingu
  • samtali við mögulegan viðskiptavin
  • almennum áhuga á lausninni

Allt getur þetta verið jákvætt, en vægi upplýsinganna er ólíkt.

Áreiðanleikakönnun snýst því ekki bara um að spyrja hvort félagið hafi viðskiptavini. Mikilvægara er að skilja hvað hefur raunverulega verið staðfest um eftirspurn, greiðsluvilja og sambandið við viðskiptavinina.

Í sumum tilvikum getur einnig verið gagnlegt að fá, með samþykki félagsins, staðfestingu frá lykilviðskiptavinum á eðli og umfangi viðskiptasambandsins.

Hugverk og tækni

Ef tækni, hugbúnaður, hönnun eða önnur hugverk eru mikilvægur hluti af verðmæti félagsins þarf að liggja skýrt fyrir að félagið hafi rétt til að nýta þau.

Meðal þess sem gæti þurft að skoða er:

  • hver þróaði tæknina eða hugverkið
  • hvort viðeigandi réttindi hafi verið framseld til félagsins
  • hvort hugverk séu skráð þar sem það á við
  • hvort notkun hugbúnaðar, gagna eða tækni annarra aðila skapi takmarkanir
  • hvort tæknin hafi verið sannreynd að því marki sem eðlilegt er miðað við stöðu félagsins

Fjárfestir þarf ekki sjálfur að vera sérfræðingur á öllum þessum sviðum. Ef tækni eða hugverk eru ein af lykilforsendum fjárfestingarinnar getur hins vegar verið skynsamlegt að fá viðeigandi sérfræðing til að skoða þau.

Samningar og skuldbindingar

Samningar geta haft veruleg áhrif á rekstur félagsins og möguleika þess til að vaxa.

Þar geta meðal annars komið til skoðunar:

  • samningar við lykilviðskiptavini
  • samstarfssamningar
  • lán og aðrar skuldbindingar
  • styrkir og skilyrði sem þeim fylgja
  • ráðningar- og verktakasamningar
  • leyfissamningar og samningar um hugverk

Spurningin er fyrst og fremst hvort einhverjar skuldbindingar séu til staðar sem fjárfestir þarf að þekkja og hvort þær samræmist þeirri mynd sem hefur verið dregin upp af félaginu.

Hvað ef eitthvað kemur í ljós?

Áreiðanleikakönnun leiðir nær alltaf til frekari spurninga og það er ekki endilega slæmt.

Ung fyrirtæki eru sjaldnast með allt fullkomlega frágengið. Samning getur vantað, eignarhald á hugverki þarf að skýra eða forsendur fjárhagsáætlunar þarfnast frekari útskýringa.

Mikilvægara er að meta:

Hversu alvarlegt er atriðið og hvernig bregst teymið við þegar spurt er um það?

Það er mikill munur á einhverju sem auðvelt er að skýra eða laga fyrir fjárfestingu og atriði sem breytir grundvallar myndinni af félaginu.

Viðbrögð stofnenda geta líka sagt sitt. Hreinskilni, skýr svör og vilji til að leggja fram upplýsingar styrkja traust. Undanskot eða ósamræmi gefa tilefni til frekari skoðunar.

Hversu ítarleg þarf könnunin að vera?

Áreiðanleikakönnun þarf ekki alltaf að vera jafn umfangsmikil.

Umfang hennar getur meðal annars ráðist af:

  • stærð fjárfestingarinnar
  • því þróunarstigi sem félagið er á
  • eðli starfseminnar
  • helstu áhættuþáttum
  • þeim upplýsingum sem þegar liggja fyrir

Það væri óraunhæft að gera sömu kröfur til mjög ungs sprotafyrirtækis og félags sem hefur starfað árum saman.

Það þýðir þó ekki að gera eigi minni kröfur um áreiðanlegar og réttar upplýsingar eða gagnsæi. Könnunin þarf einfaldlega að taka mið af stöðu félagsins og þeirri áhættu sem fjárfestingin felur í sér.

Það er líka misjafnt hversu djúpt einstakir englafjárfestar fara sjálfir í alla þætti könnunarinnar. Margir leggja mesta áherslu á að kynnast teyminu vel, skilja viðskiptin og mynda sér sjálfstæða skoðun á tækifærinu, en treysta síðan á leiðandi fjárfesti, reyndari engil eða sérfræðinga þegar kemur að flóknari lagalegum og tæknilegum atriðum.

Það getur til dæmis átt við um samþykktir félagsins, hluthafasamninga, fjárfestingarsamninga og önnur atriði sem krefjast sérþekkingar.

Mikilvægt er þó að hver fjárfestir skilji hvað hefur verið skoðað, af hverjum og hvaða atriði eru enn óstaðfest. Sameiginleg vinna getur gert ferlið skilvirkara, en leysir fjárfestinn ekki undan því að mynda sér eigin skoðun á fjárfestingunni.

Áreiðanleikakönnun er líka samtal

Góð áreiðanleikakönnun er meira en yfirferð skjala.

Hún er líka tækifæri fyrir fjárfesta og stofnendur til að kynnast betur, ræða væntingar og fá skýrari mynd af því hvað þarf að gerast næst.

Spurningarnar sem vakna geta leitt í ljós ólíkar væntingar áður en fjárfestingin fer fram og hjálpað báðum aðilum að skilja betur hvað samstarfið gæti falið í sér.

Í besta falli styrkir ferlið því ekki aðeins ákvörðun fjárfestisins heldur leggur einnig grunn að góðu sambandi fjárfestis og stofnenda.

Til umhugsunar

Áreiðanleikakönnun snýst ekki um að finna fjárfestingu þar sem engin áhætta er til staðar.

Betri spurning er:

Hef ég nægar upplýsingar til að skilja helstu forsendur fjárfestingarinnar, hvað hefur verið staðfest og hvar óvissan liggur?

Ef mikilvæg atriði eru enn óljós er yfirleitt betra að spyrja fleiri spurninga en að draga ályktanir þegar mikilvægar upplýsingar vantar.

Um IceBAN og efnið

IceBAN vinnur að því að efla englafjárfestingar á Íslandi, auka þekkingu og fagmennsku í kringum þær og skapa vettvang þar sem fjárfestar og sprotafyrirtæki geta tengst og lært hvert af öðru.

Efnið í þessari grein er ætlað til fræðslu og almennrar upplýsingagjafar. IceBAN veitir ekki fjárfestingarráðgjöf og leggur ekki mat á það fyrir hönd félagsmanna hvort einstök fjárfestingartækifæri séu hentug eða æskileg. Hver fjárfestir ber sjálfur ábyrgð á eigin mati og fjárfestingarákvörðunum.

Vilt þú leggja spennandi verkefnum lið með fjármagni?

Komdu með á næsta félagsviðburð og fáðu að kynnast öðrum fjárfestum og spennandi verkefnum

Sækja um aðild